Bà con nông dân Tây Nguyên hẳn không còn xa lạ với điệp khúc “được mùa mất giá” hay những năm hạn hán khiến cà phê khô cành, rụng trái. Việc độc canh cây cà phê bao năm qua đã bộc lộ nhiều rủi ro. Chính vì vậy, kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê là biện pháp hữu ích, không chỉ giúp che bóng mát cho vườn cây mà còn mang lại nguồn thu nhập thứ hai cực kỳ hấp dẫn.
Bài viết này sẽ chia sẻ cặn kẽ quy trình trồng mắc ca xen cà phê từ A đến Z, dựa trên những nghiên cứu thực nghiệm mới nhất, giúp bà con tự tin làm giàu trên chính mảnh đất của mình!
Tại sao nên áp dụng kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê?
Trước khi đi vào chi tiết cách trồng, chúng ta cần hiểu rõ vì sao mô hình mắc ca xen cà phê lại được gọi là “hiệu quả kinh tế kép”. Không đơn thuần là trồng thêm cây để kiếm thêm tiền, việc trồng Mắc ca xen cà phê giải quyết được những vấn đề sinh thái cốt lõi của cây cà phê.
Thứ nhất, cây cà phê (đặc biệt là Robusta) thực chất là cây ưa bóng râm. Khi bị phơi dưới nắng gắt Tây Nguyên cả ngày, cây dễ bị rối loạn quang hợp, kiệt sức vào mùa khô. Tán cây Mắc ca lúc này đóng vai trò như một màng lọc ánh sáng tự nhiên. Kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê đúng cách sẽ giúp giảm nhiệt độ vườn từ 1-3 độ C, giữ độ ẩm không khí cao hơn, giúp cà phê “dễ thở” và phát triển bền vững hơn.
Thứ hai, Mắc ca là “tấm khiên” chắn gió tuyệt vời. Gió lốc là kẻ thù của hoa và quả non. Hệ thống cành dẻo dai của các giống Mắc ca như OC sẽ cản bớt sức gió, bảo vệ cành cà phê không bị gãy và hạn chế rụng trái non.
Mật độ trồng của mô hình Mắc ca xen cà phê
Sai lầm lớn nhất mà nhiều bà con mắc phải là tham lam trồng quá dày. Khi cây khép tán, vườn rậm rạp sẽ phát sinh nấm bệnh và cạnh tranh ánh sáng gay gắt. Kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê chuẩn yêu cầu mật độ thưa hơn nhiều so với trồng thuần.
Theo khuyến cáo chuyên môn, mật độ lý tưởng nhất là từ 100 – 120 cây/ha. Bà con có thể bố trí theo hai phương án:
- Khoảng cách 10m x 10m: Cứ cách 3 hàng cà phê thì trồng một hàng Mắc ca. Đây là sơ đồ phổ biến nhất, đảm bảo độ che phủ bóng râm khoảng 30-40%, ngưỡng hoàn hảo cho cà phê Vối.
- Khoảng cách 9m x 12m hoặc 12m x 12m: Nếu đất dốc hoặc bà con muốn dùng máy móc cơ giới để chăm sóc, hãy nới rộng khoảng cách hàng.
Hãy nhớ, Mắc ca ở đây là cây trồng xen, cây che bóng. Đừng biến vườn cà phê thành rừng rậm không có ánh sáng mặt trời.
Chuẩn bị đất và hố trồng
Đất vườn cà phê lâu năm thường bị nén chặt và tồn dư nhiều mầm bệnh nấm, tuyến trùng. Do đó, khâu làm đất trong kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê đòi hỏi sự kỹ lưỡng hơn trồng mới.
Hố trồng cần đào lớn, kích thước tối thiểu 80x80x80cm, tốt nhất là 1x1x1m. Việc đào hố to giúp phá vỡ tầng đất cứng, tạo không gian tơi xốp cho rễ Mắc ca non nớt phát triển nhanh, vượt qua sự chèn ép của rễ cà phê già xung quanh.
Bà con cần phơi ải hố ít nhất 15-20 ngày để diệt nấm bệnh. Khi lót hố, hãy trộn đều đất mặt với 10-20kg phân chuồng hoai mục, 0,5-1kg lân nung chảy và đặc biệt không thể thiếu 0,5-1kg vôi bột để khử chua.
Chọn giống Mắc ca
Trong kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê, việc chọn giống sai lầm sẽ khiến bà con mất trắng 5-7 năm chăm sóc.
Nguyên tắc bất di bất dịch: Tuyệt đối không trồng cây thực sinh (cây ươm từ hạt). Cây hạt rất lâu ra trái, năng suất thấp và chất lượng hạt không đều. Chỉ mua cây giống ghép chuẩn từ các vườn ươm uy tín. Cây xuất vườn phải có vết ghép liền sẹo, chồi ghép hóa gỗ cao trên 20cm.
Các dòng giống được khuyến nghị mạnh mẽ cho vùng Tây Nguyên gồm:
- Dòng OC (Own Choice): Ưu tiên số 1. Cành dẻo, chịu gió bão cực tốt, tán thưa nên ít che rợp cà phê, năng suất rất cao và ổn định.
- Dòng 246 (Keauhou): Hạt to, vỏ mỏng. Tuy nhiên tán xòe rộng nên cần cắt tỉa kỹ.
- Dòng 816, 849: Các dòng mới năng suất cao, nên trồng xen kẽ.
Lưu ý quan trọng: Mắc ca thụ phấn chéo. Bà con bắt buộc phải trồng xen ít nhất 2 dòng giống khác nhau trong vườn (ví dụ xen OC với 246 hoặc 816) để tăng tỷ lệ đậu trái.
Quy trình chăm sóc và quản lý dinh dưỡng phân tầng
Nhiều người lo ngại Mắc ca sẽ “ăn hết” phân của cà phê. Tuy nhiên, thực tế hệ rễ của hai loài này phân tầng khác nhau. Cà phê ăn nông, Mắc ca có rễ cọc ăn sâu và rễ chùm hút lân đặc biệt. Để áp dụng kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê hiệu quả, bà con cần chế độ bón phân riêng biệt.
Bón phân cho Mắc ca
Không thể bón kiểu “ké” theo cà phê.
- Năm 1: Bón 4 lần vào mùa mưa. Lượng bón nhẹ nhàng: 0,3-0,5kg NPK và 10-20kg phân hữu cơ.
- Năm 2 trở đi: Tăng lượng phân, chú ý bón theo hình chiếu tán lá. Đào rãnh nông quanh tán, rải phân và lấp đất lại. Việc lấp đất là bắt buộc để tránh mất đạm và giúp rễ tơ tiếp cận dinh dưỡng.
Tỉa cành và tạo tán
Đây là khâu quan trọng nhất để cà phê bên dưới không bị mất năng suất.
- Nâng tán: Trong mô hình xen canh, tán Mắc ca phải cao hơn trồng thuần. Hãy tỉa sạch các cành thấp dưới 1,5m – 2m để tạo sự thông thoáng.
- Rong tỉa: Khi cây Mắc ca giao tán (từ năm thứ 5), sau mỗi vụ thu hoạch, cần mạnh tay cắt bỏ cành tăm, cành mọc ngược vào trong. Nếu vườn quá rợp, phải rong tỉa bớt cành cấp 2, cấp 3 để tạo “cửa sổ ánh sáng”, đảm bảo 50-60% nắng lọt xuống cho cà phê quang hợp.
Quản lý sâu bệnh và thu hoạch
Ưu điểm của mô hình này là sâu bệnh ít hơn độc canh, nhưng bà con cần chú ý rệp sáp và sâu đục quả. Hạn chế phun thuốc hóa học khi một trong hai loại cây đang nở hoa để bảo vệ ong thụ phấn.
Về thu hoạch, kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê mang lại lợi thế “mùa vụ kép”. Mắc ca thu hoạch chính vào tháng 7-9, thời điểm nông nhàn của cà phê. Tiền bán Mắc ca sẽ là nguồn vốn kịp thời để bà con đầu tư phân bón, thuê nhân công cho vụ thu hoạch cà phê vào cuối năm (tháng 11-12), giảm bớt gánh nặng vay lãi.
Hiệu quả kinh tế thực tế mô hình Mắc ca xen Cà phê
Theo các báo cáo tổng kết năm 2024, mô hình mắc ca xen cà phê đúng kỹ thuật có thể mang lại doanh thu gần 400 triệu đồng/ha. Trong đó, năng suất cà phê vẫn giữ ổn định khoảng 4 tấn nhân/ha, cộng thêm gần 3 tấn hạt Mắc ca. Lợi nhuận ròng có thể đạt xấp xỉ 300 triệu đồng/ha, cao gấp gần 4 lần so với chỉ trồng cà phê đơn thuần.
Đặc biệt, vườn cà phê có cây che bóng sẽ kéo dài tuổi thọ khai thác lên trên 20 năm, thay vì phải tái canh sau 15 năm như các vườn độc canh phơi nắng.
Lời kết
Áp dụng đúng kỹ thuật trồng cây Mắc ca xen Cà phê không chỉ là cách làm giàu thông minh mà còn là hướng đi bền vững trước biến đổi khí hậu. Chìa khóa thành công nằm ở việc chọn giống chuẩn, tuân thủ mật độ và kỷ luật trong việc cắt tỉa tạo tán. Chúc bà con có những vụ mùa bội thu từ cả hai loại cây “tỷ đô” này.
